۲۹ چشمه در همدان، کردستان و اصفهان بررسی شدند / کشف DNA دو انگل در آب چشمههای ایران / «طبیعیبودن آب بهمنزله سالمبودن آن نیست»
الهه جعفرزاده: برای بسیاری از مردم، آبی که از دل زمین و از یک چشمه طبیعی بیرون میآید، نماد پاکی و سلامت است؛ بطریها و گالنهایی که در صفهای طولانی کنار برخی چشمهها پر میشوند، نمونهای از همین اعتماد عمومی به «طبیعی بودن» آب هستند. اما یک پژوهش تازه درباره آب چشمههای مورد استفاده مردم […]
الهه جعفرزاده: برای بسیاری از مردم، آبی که از دل زمین و از یک چشمه طبیعی بیرون میآید، نماد پاکی و سلامت است؛ بطریها و گالنهایی که در صفهای طولانی کنار برخی چشمهها پر میشوند، نمونهای از همین اعتماد عمومی به «طبیعی بودن» آب هستند. اما یک پژوهش تازه درباره آب چشمههای مورد استفاده مردم در سه استان ایران، این تصور را با یک پرسش علمی مواجه کرده است: آیا آب طبیعی الزاماً آب سالم و قابل شرب است؟
دکتر علیرضا سازمند، عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی سینا و پژوهشگر حوزه انگلشناسی، در گفتوگو با خبرآنلاین میگوید: «ایده این پژوهش از مشاهده همین صفها در همدان آغاز شد؛ پژوهشی که نتیجه آن در مجله Scientific Reports از مجموعه Nature Portfolio منتشر شده و نخستین گزارش مولکولی شناسایی Cryptosporidium و Acanthamoeba در آب چشمههای ایران را ارائه میکند.»
همهچیز از یک صف آب در همدان شروع شد
سازمند درباره نقطه آغاز این پژوهش میگوید: «همهچیز برای من از یک صف شروع شد. سال ۱۳۹۶ که به عنوان عضو هیئت علمی به دانشگاه بوعلی سینا درآمده و در همدان ساکن شدم، یکی از چیزهایی که توجهم را جلب کرد، صفهای طولانی مردم برای برداشتن آب از چشمههای اطراف شهر بود. مردم با بطری و گالن منتظر میماندند تا آب «طبیعی» و «خالص» چشمه را با خود به خانه ببرند.
برای بسیاری از مردم، طبیعی بودن آب مساوی با سالم بودن آن است. اما من به عنوان دامپزشک و انگلشناس، سؤال دیگری داشتم: آیا آبی که از دل زمین بیرون میآید، الزاماً از نظر میکروبیولوژیک هم ایمن است؟»
به گفته او، اهمیت این پرسش از منظر «سلامت واحد» یا One Health نیز قابل بررسی است؛ رویکردی که سلامت انسان، حیوان و محیط را در ارتباط با یکدیگر میبیند.
او توضیح میدهد: «در دامپزشکی، ما دائماً با بیماریهایی سروکار داریم که مرز مشخصی میان سلامت حیوان و انسان ندارند. تعدادی از عوامل بیماریزا میتوانند بین حیوان، انسان و محیط در گردش باشند و آب هم یکی از مسیرهای مهم انتقال برخی از این عوامل است. این دقیقاً جایی است که مفهوم سلامت واحد یا One Health اهمیت پیدا میکند؛ یعنی سلامت انسان، حیوان و محیط را نمیتوان کاملاً جدا از یکدیگر دید.»
۲۹ چشمه در سه استان زیر ذرهبین پژوهشگران
سازمند میگوید بررسی منابع علمی نشان داد اطلاعات درباره آلودگی انگلی آب چشمههایی که مردم در ایران برای نوشیدن استفاده میکنند، محدود است. همین موضوع زمینه را برای آغاز یک مطالعه چندگروهی فراهم کرد.
نمونهبرداری از اسفند ۱۴۰۱ تا تیر ۱۴۰۲ انجام شد و پژوهشگران از ۲۹ چشمه مورد استفاده مردم محلی، کوهنوردان و گردشگران در استانهای همدان، کردستان و اصفهان نمونه آب تهیه کردند.
او درباره روش کار میگوید: «نمونهها به آزمایشگاه انگلشناسی دانشکده دامپزشکی دانشگاه بوعلی سینا در همدان منتقل شدند. از بخش رسوبی نمونهها DNA استخراج کردیم و با روشهای مولکولی به دنبال عوامل انگلی مختلف گشتیم. در موارد مثبت نیز توالییابی انجام شد تا بتوانیم هویت عامل شناساییشده را با دقت بیشتری مشخص کنیم.»
پژوهشگران نام چشمهها را در گزارش عمومی ذکر نکردهاند؛ چراکه به گفته سازمند، هدف مطالعه متهم کردن یک چشمه یا منطقه خاص نیست، بلکه بررسی یک مسئله عمومی درباره ایمنی منابع آب طبیعی است.
ردپای «کریپتوسپوریدیوم» – یک انگل گوارشی در دو چشمه کردستان
یکی از یافتههای مهم پژوهش، شناسایی DNA مربوط به جنس Cryptosporidium در دو چشمه در استان کردستان بود. در یکی از نمونههایی که امکان توالییابی آن وجود داشت، گونه Cryptosporidium parvum شناسایی شد.
سازمند درباره این یافته میگوید: «کریپتوسپوریدیوم یک انگل میکروسکوپی است که یکی از راههای مهم انتقال آن آب آلوده است و میتواند باعث بیماریهای گوارشی، بهویژه اسهال، شود. بیماری در بسیاری از افراد ممکن است خفیف باشد، اما در کودکان، سالمندان و افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.»
آکانتاموبا، انگلی عفونی؛ دومین یافته پژوهشگران در آب چشمهها
در بخش دیگری از مطالعه، DNA مربوط به Acanthamoeba نیز در پنج چشمه شناسایی شد؛ دو مورد در همدان، دو مورد در کردستان و یک مورد در اصفهان.
به گفته سازمند، چهار مورد از آکانتاموباهای شناساییشده در گروه ژنتیکی ۴ یا T۴ و یک مورد در گروه ۲ یا T۲ قرار گرفتند. او توضیح میدهد: «آکانتاموبا موجودی تکسلولی و آزادزی است که به طور طبیعی در محیطهایی مانند آب و خاک یافت میشود. برخی از گونهها یا گروههای ژنتیکی آن، در شرایط خاص، میتوانند باعث عفونت انسانی شوند؛ از جمله عفونت قرنیه که بهویژه در ارتباط با استفاده نادرست از لنزهای تماسی اهمیت دارد.»
پژوهشگران در این مطالعه همچنین به دنبال Giardia و چند گروه از میکروسپوریدیاهای بیماریزا بودند که شناسایی نشدند. با این حال، سازمند تأکید میکند که نتیجه منفی یک آزمایش به معنای نبود قطعی یک عامل در کل منبع یا منطقه نیست.
این انگلشناس تصریح میکند: «البته در علوم آزمایشگاهی باید درباره نتایج منفی هم محتاط بود. پیدا نشدن یک عامل با یک روش خاص در یک نمونه الزاماً به معنی نبود قطعی آن عامل در کل منبع یا منطقه نیست. حجم نمونه، روش تغلیظ، میزان آلودگی و حساسیت روش تشخیص همگی میتوانند روی نتیجه تأثیر بگذارند.»
این مقاله، یافتههای خود را نخستین گزارش مولکولی شناسایی Cryptosporidium و Acanthamoeba در آب چشمههای ایران معرفی میکند. اما از نگاه سازمند، اهمیت پژوهش فقط در ثبت یک «اولین» علمی نیست: «وقتی برای نخستین بار وجود یک عامل را در یک محیط بررسی میکنیم، در واقع یک سؤال بزرگتر را مطرح میکنیم: این عوامل چقدر گستردهاند؟ منشأ آنها چیست؟ آیا در نقاط دیگر هم وجود دارند؟ آیا میتوانند در شرایط محیطی خاص باقی بمانند و آیا از نظر بهداشت عمومی اهمیت واقعی دارند؟ پاسخ این سؤالات نیازمند مطالعات گستردهتر و نمونهبرداریهای تکرارشونده است.»
او همچنین تأکید میکند که شناسایی DNA یک عامل، بهتنهایی به معنای اثبات زنده بودن آن یا تعیین میزان واقعی خطر انتقال بیماری نیست.
طبیعی بودن آب، تضمین سلامت آن؟
با وجود این محدودیتها، سازمند معتقد است پیام بهداشتی پژوهش روشن است: «صرفاً به دلیل اینکه آب از یک چشمه میآید، آن را آب سالم و قابل شرب فرض نکنیم.»
او ادامه میدهد: «اگر سلامت میکروبی یک منبع آب بررسی و تأیید نشده است، استفاده از آن برای نوشیدن تصمیم مطمئنی نیست. طبیعی بودن، زلال بودن و حتی سابقه طولانی استفاده مردم از یک چشمه، هیچکدام جای آزمایش و تأیید کیفیت آب را نمیگیرد.»
این موضوع از نگاه او فقط به چشمهها محدود نمیشود و درباره چاه نیز صدق میکند: «آلودگی میتواند از طریق خاک، رواناب، فعالیتهای کشاورزی، فضولات انسانی یا حیوانی و عوامل محیطی دیگر وارد منابع آب شود.
بنابراین آب چاه هم، اگر از نظر میکروبیولوژیک بررسی و تأیید نشده باشد، نباید صرفاً به دلیل زلال بودن یا زیرزمینی بودن، آب سالم و قابل شرب فرض شود.»
از پایش آب تا آموزش عمومی
سازمند برای کاهش این تصور که «طبیعی پس سالم است»، بر پایش منظم، اطلاعرسانی و آموزش عمومی تأکید دارد: «اول، پایش منظم منابع آبی مورد استفاده عمومی و اطلاعرسانی شفاف درباره نتایج آن. اگر یک چشمه بهطور گسترده برای نوشیدن استفاده میشود، مردم باید بدانند کیفیت میکروبی آن بررسی شده یا نه.
دوم، در کنار چشمههایی که مصرف عمومی دارند، تابلوهای هشدار و توصیههای بهداشتی روشن و قابل فهم نصب شود؛ نه با هدف ترساندن مردم، بلکه برای اینکه تصور «طبیعی پس سالم است» اصلاح شود.
سوم، باید از ظرفیت رسانهها، صداوسیما، مطبوعات، بروشورها، شبکههای اجتماعی و فضای مجازی برای افزایش سواد سلامت جامعه استفاده کنیم.»
او آموزش کودکان را نیز بخشی از این مسیر میداند و بر همکاری دانشگاه، دستگاههای متولی سلامت، محیط زیست، آب و فاضلاب، مدارس و رسانهها تأکید دارد.
از یک مشاهده ساده تا یک همکاری بینالمللی
این پژوهش حاصل همکاری دانشجویان و پژوهشگرانی از ایران، ترکیه و رومانی بوده است. سازمند میگوید برای او ارزش چنین پروژهای فقط در انتشار مقاله علمی خلاصه نمیشود؛ بلکه نقطه آغاز آن نیز اهمیت دارد: یک مشاهده ساده که به یک سؤال علمی تبدیل شد.
او در پایان میگوید: «ممکن است یک پژوهش از نظر علمی بسیار تخصصی باشد و در یک مجله بینالمللی منتشر شود، اما سؤال اولیه آن از چیزی کاملاً ساده در زندگی روزمره آمده باشد. من فکر میکنم اگر دانشمند نتواند مسائل اطراف خودش را ببیند، صرفاً زیاد منتشر کردن مقاله بهتنهایی کافی نیست.
اینکه یک صف آب را ببینیم و بپرسیم «آیا این آب واقعاً از نظر میکروبیولوژیک سالم است؟»، یا اینکه ببینیم یک بیماری در حیوانات وجود دارد و بپرسیم «آیا این مسئله میتواند برای انسان هم اهمیت داشته باشد؟»، به نظر من بخشی از مسئولیت اجتماعی علم است.»
و اگر قرار باشد تمام این پژوهش در یک جمله خلاصه شود، پاسخ سازمند همان جملهای است که در عنوان مقاله نیز بازتاب یافته است: «طبیعی همیشه به معنی ایمن نیست.»
او در توضیح این جمله میگوید: «اگر آبی برای نوشیدن در اختیار مردم قرار میگیرد، سؤال ما نباید فقط این باشد که «این آب طبیعی است؟»، سؤال درست این است: «آیا سلامت این آب از نظر علمی و میکروبیولوژیک بررسی و تأیید شده است؟»»
۴۷۲۳۲
ارسال دیدگاه